Phát huy tính tự chủ, tự quyết của địa phương trong xây dựng nông thôn mới

Chương trình Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là chương trình lồng ghép đa mục tiêu và phân cấp rất mạnh về cho cấp cơ sở, phát huy tính tự chủ và tự quyết của địa phương. Nguồn vốn ngân sách Trung ương hỗ trợ các địa phương thực hiện đầu tư để hoàn thiện các tiêu chí nông thôn mới, trong đó có tiêu chí về giáo dục.

Theo đó, nguồn vốn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới được cấp cho địa phương, việc phân bổ vốn cho các lĩnh vực cụ thể do địa phương chủ động theo yêu cầu của địa phương, phù hợp với số vốn được cấp. Bộ GDĐT không được giao nhiệm vụ phân bổ kinh phí cho các địa phương tham gia Chương trình.

Kinh phí giao cho Bộ GDĐT thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới chủ yếu chi cho tổ chức hội thảo tập huấn; hướng dẫn thực hiện các Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới các cấp (xã, huyện, tỉnh); kiểm tra, hỗ trợ kĩ thuật thực hiện công tác phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em 5 tuổi; phổ cập giáo dục tiểu học; kiểm tra công tác xóa mù chữ và tổ chức hoạt động của Trung tâm học tập cộng đồng; tổ chức kiểm tra thực hiện Chương trình tại địa phương theo phân công của Ban chỉ đạo Trung ương.

Trong giai đoạn 2021–2025, nguồn kinh phí sự nghiệp Trung ương dành cho Bộ GDĐT để triển khai hoạt động hướng dẫn, kiểm tra, hỗ trợ kĩ thuật luôn được giải ngân hiệu quả, đạt 95–100%.

Huy động nguồn lực là yếu tố then chốt để thực hiện các mục tiêu giáo dục trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, đặc biệt trong việc xây dựng cơ sở vật chất trường học đạt chuẩn và đảm bảo các điều kiện học tập. Những nguồn lực này đã được sử dụng hiệu quả để đáp ứng tiêu chí giáo dục trong chương trình nông thôn mới, như xây dựng trường lớp, cung cấp thiết bị dạy học và hỗ trợ học sinh khó khăn.

Một trong những điểm sáng rõ rệt nhất sau 5 năm thực hiện chương trình là sự thay đổi căn bản của hệ thống trường lớp vùng nông thôn. Nếu năm 2020, tỉ lệ trường đạt chuẩn quốc gia mới dừng ở mức 10,9% thì đến năm 2024, con số này đã tăng lên 62,8%, minh chứng cho sự chuyển mình mạnh mẽ. 

Cụ thể, bậc mầm non có 59,5% trường đạt chuẩn quốc gia, tiểu học đạt 43,4% chuẩn mức 1 và 18,2% chuẩn mức 2, trung học cơ sở lần lượt đạt 52,4% và 13,9%. Trên phạm vi cả nước, 87,5% xã đã hoàn thành tiêu chí về trường học, trong đó vùng Đồng bằng sông Hồng đạt 100%, Đông Nam Bộ đạt 98%.

Hạ tầng được nâng cấp không chỉ mang đến những ngôi trường khang trang, mà còn là tiền đề để đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục và nuôi dưỡng khát vọng học tập của trẻ em nông thôn.

Những con số ấy khẳng định nỗ lực đồng bộ của ngành Giáo dục và chính quyền địa phương, đưa giáo dục nông thôn tiệm cận với mặt bằng chung cả nước, giảm dần khoảng cách giữa thành thị và nông thôn.

Tại Hội nghị tổng kết các nội dung giáo dục, đào tạo thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tổ chức vào tháng 9 vừa qua tại Đà Nẵng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết: sau 5 năm triển khai, nhiều chỉ tiêu trọng yếu đã được hoàn thành và vượt mức. Hệ thống cơ sở vật chất trường học tiếp tục được đầu tư nâng cấp; công tác phổ cập và xóa mù chữ được duy trì ổn định, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển giáo dục ở khu vực nông thôn.

Cả nước hiện 100% tỉnh, thành đạt chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học và trung học cơ sở, trong đó 64% địa phương đạt chuẩn tiểu học mức độ 3. Riêng năm học 2024–2025, tỉ lệ huy động học sinh tiểu học đúng độ tuổi đạt 99,7%; tỉ lệ học sinh hoàn thành tiểu học tiếp tục học trung học cơ sở đạt 98,23%. Ở vùng khó khăn, tất cả các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên đều duy trì chuẩn phổ cập mầm non 5 tuổi; tỉ lệ huy động trẻ ra lớp đạt 98–100%. Chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng được cải thiện rõ rệt, với 97,7% trẻ học 2 buổi/ngày và 95,1% trẻ ăn bán trú.

Công tác xóa mù chữ cũng ghi dấu nhiều chuyển biến tích cực. Tỉ lệ người biết chữ trong nhóm 15–60 tuổi tăng từ 97,85% (2021) lên 99,1% (2025); 84% xã đạt chuẩn xóa mù chữ mức độ 2. Trong 5 năm, hơn 261.000 người đã tham gia các lớp xóa mù chữ, cùng với sự vào cuộc hiệu quả của mạng lưới trung tâm học tập cộng đồng và các cơ sở giáo dục thường xuyên.

Cùng với đó, đào tạo nghề cho lao động nông thôn là điểm sáng đáng chú ý với gần 300.000 lao động được hỗ trợ học nghề trong giai đoạn 2021–2025; hơn 1.200 chương trình đào tạo được xây dựng và 76 bộ chuẩn nghề nghiệp được ban hành. Hàng nghìn cán bộ quản lí, giáo viên được bồi dưỡng, góp phần tạo chuyển biến về chất lượng nhân lực nông thôn.

Công tác truyền thông, nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của giáo dục được triển khai đồng bộ, lan tỏa tinh thần học tập suốt đời và huy động hiệu quả nguồn lực xã hội.