Hội nghị các trường đại học ngoài công lập: Không có khoảng cách công - tư

Đóng góp hiệu quả nhưng còn nhiều tồn tại

Hệ thống trường đại học ngoài công lập của Việt Nam bắt đầu hình thành cách đây hơn 20 năm. Đến nay, cả nước cho 60 trường đại học ngoài công lập (chiếm 25% tổng số trường đại học).

Báo cáo đánh giá thực trạng hệ thống các trường đại học ngoài công lập do một nhóm chuyên gia nghiên cứu độc lập cho thấy, 20 năm qua hệ thống các trường ngoài công lập đã có bước phát triển cả về số lượng và chất lượng, góp phần vào sự phát triển chung của giáo dục đại học cả nước.

Toàn cảnh Hội nghị các trường đại học ngoài công lập

Cụ thể đã đào tạo ra hơn 200 nghìn sinh viên đóng góp vào nguồn nhân lực của đất nước và đóng góp vào ngân sách bằng con số cụ thể, đồng thời tạo việc làm cho hàng nghìn giáo viên. Điều này là minh chứng chủ trương xã hội hóa của Đảng và Nhà nước thời gian qua.

Tuy nhiên, điều dễ nhận thấy là khoảng cách phát triển giữa các trường trong khối ngoài công lập có sự khác biệt, có những trường đang “tụt hậu” so với mặt bằng chung. Bên cạnh một số trường có sự đầu tư đúng hướng, quan tâm tới chất lượng, thuận lợi trong tuyển sinh thì phần nhiều vẫn còn khó khăn.

Về cơ bản, cơ sở vật chất của các trường đại học NCL hiện nay được đánh giá là tốt. Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp đặc thù khi có quá nhiều cơ sở, diện tích của một cơ sở thì quá nhỏ, chứng tỏ đầu tư manh mún và chưa có tầm nhìn dài hạn để tạo ra một môi trường học thuật.

Bên cạnh đó, nguồn lực tài chính của các trường ĐH NCL còn hạn chế. Học phí là nguồn thu chủ yếu của các trường, chiếm trên 90% tổng thu. Chi chủ yếu cho các hoạt động thường xuyên của nhà trường như trả lương cho cán bộ nhân viên, chi phí điện nước, duy trì bảo dưỡng cơ sở vật chất đã chiếm tới hơn 59%. Điều này cũng phản ánh một thực tế là hoạt động của các trường ĐH NCL chủ yếu dựa vào hoạt động đào tạo. Vấn đề này hàm chứa rủi ro về tài chính trong bối cảnh việc tuyển sinh gặp nhiều khó khăn.

Cũng theo đánh giá của nhóm nghiên cứu, tỷ lệ giảng viên và lãnh đạo cao cấp có học hàm và học vị cao ở các trường ĐH NCL còn thấp, vẫn còn một một tỷ lệ lớn giảng viên các trường ĐH NCL có trình độ cử nhân. Bên cạnh đó, điểm yếu cơ bản của đội ngũ giảng viên là chưa thực sự năng động và sáng tạo trong việc khai thác các quan hệ với đối tác và doanh nghiệp. Đây cũng là tồn tại chung của hệ thống GDĐH.

Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ chủ trì hội nghị

Công tác tuyển sinh của các trường gặp khó khăn tại tất cả các hệ đào tạo một phần do cơ chế, chính sách tuyển sinh, một phần do địa điểm xây dựng trường ở một số địa phương và một phần do uy tín và các điều kiện học tập của trường chưa đủ hấp dẫn để thu hút người học dẫn đến việc không tuyển đủ sinh viên về số lượng và chất lượng làm ảnh hưởng đến tình hình tài chính, đào tạo và NCKH.

Ngoài ra, chương trình đào tạo vẫn còn nặng về lý thuyết, chưa cập nhật kịp với xu thế phát triển của thế giới và chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường lao động. Tỷ lệ lý thuyết - thực hành trong chương trình đào tạo chưa phản ánh đúng tính chất đào tạo ứng dụng của các trường ĐH NCL.

Nhìn chung sau 20 năm hình thành và phát triển, hệ thống các trường đại học ngoài công lập vẫn chưa thoát khỏi sự so sánh với các trường công lập, cũng chưa hết nghi ngại từ xã hội về chất lượng đào tạo, điều này vừa là thiệt thòi, vừa làm mất đi động lực của nhiều nhà trường.

Dù công hay tư, trách nhiệm xã hội là lớn nhất

GS Lê Công Cơ, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Duy Tân (Đà Nẵng) mở đầu phần thảo luận tại hội nghị bằng những con số đóng góp của hệ thống trường đại học ngoài công lập.

“Nếu thống kê đóng góp của các trường đại học ngoài công lập chỉ bằng con số nộp ngân sách trong thời gian qua là chưa đủ, còn hàng trăm ngàn sinh viên đã ra trường và đang lao động, đóng góp trong các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp cũng cần được tính vào để đánh giá sát thực hơn nữa”.

GS Lê Công Cơ, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Duy Tân (Đà Nẵng) cho rằng cần
đánh giá sát thực hơn nữa về đóng góp của các trường đại học ngoài công lập

Cùng chung quan điểm với GS Lê Công Cơ, bà Nguyễn Thị Anh Đào, Chủ tịch HĐQT Trường Đại học Đông Á, Đà Nẵng cho rằng, với khoảng 240 nghìn sinh viên đã ra trường, các trường ngoài công lập đã làm lợi cho ngân sách khoảng 2.400 tỷ đồng, vì nếu các em này vào học trường công ngân sách của nhà ước sẽ phải chi ra số tiền đó để các em học.

Đánh giá cao việc lần đầu tiên có một cuộc gặp gỡ, trao đổi đông đủ của các trường đại học ngoài công lập, ông Phan Thanh Sơn, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Hiệu trưởng Trường Đại học Đồng Nai cho rằng, sau hơn 20 năm hoạt động đây là lần đầu tiên có một đánh giá tổng thế về bức tranh của các trường ngoài công lập. Điều này sé giúp cho các trường thấy được vị trí cũng như trách nhiệm của mình.

Ông Phan Thanh Sơn, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Hiệu trưởng Trường Đại học Đồng Nai
cho rằng hội nghị sẽ giúp cho các trường thấy được vị trí và trách nhiệm của mình

Từ đó ông Sơn cũng nêu ý kiến, nên chăng nhà nước sử dụng chính nguồn ngân sách mà các trường ngoài công lập đã đóng góp hàng năm để quay lại tái đầu tư cơ sở vật chất cho các trường.

Cơ chế chính sách tạo điều kiện cho các trường ngoài công lập phát triển là vấn đề được đa số đại biểu tham dự hội nghị nêu ra. Hiệu trưởng Trường Đại học Văn Lang Trần Thị Mỹ Diệu đề nghị Chính phủ xem xét có chính sách giao đất sạch cho các trường ngoài công lập cùng các thủ tục, cơ chế đầu tư thuận lợi. Ngoài ra cũng nên có chính sách đầu tư cho sinh viên giỏi ở các trường ngoài công lập và xây dựng cơ chế cạnh tranh lành mạnh giữa các trường công và trường tư.

Ngoài chính sách về đất đai, đầu tư, đại diện một số trường cũng đề nghị Chính phủ hỗ trợ các trường ngoài công lập được vay để đầu tư với lãi suất bằng không.

Đề xuất tạo điều kiện thuận lợi cho các trường được mở mã ngành theo hướng tự chủ hay sớm làm rõ khái niệm liên quan đến trường đại học tư thục hoạt động không vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận cũng là những kiến nghị được nêu ra tại hội nghị.

Ông Bùi Quang Độ, Chủ tịch Hội đồng quản trị Trường Đại học Văn Lang khẳng định,
dù trường công hay trưởng tư, lớn nhất vẫn là trách nhiệm xã hội

Bên cạnh những đề nghị với Chính phủ, với Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường ngoài công lập cũng nhận thức rõ trách nhiệm nội lực của mình. Ông Bùi Quang Độ, Chủ tịch Hội đồng quản trị Trường Đại học Văn Lang chia sẻ:

“Chúng tôi nhận thức rằng giáo dục ngoài công lập hay công lập vấn đề lớn nhất vẫn là trách nhiệm xã hội. Bên cạnh sự hỗ trợ của nhà nước hay những tác động chính sách thì nội lực của mỗi  trường đặc biệt quan trọng. Chính sách có thể phù hợp với chỗ này mà chưa phù hợp với chỗ khác, nên sức mạnh nội lực là rất cần thiết”.

Bình đẳng nhưng không cào bằng

Phát biểu kết luận Hội nghị, Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ cho rằng, hội nghị đã góp ý thẳng thắn vào những cơ chế chính sách chưa hợp lý, trách nhiệm của Bộ là rà soát các quy định đã có, căn cứ vào thực tế hoạt động của các trường ngoài công lập và xu thế tự chủ của các trường công lập để chỉ đạo.

Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ phát biểu kết luận hội nghị

 “Trong điều chỉnh cơ chế chính sách sẽ chú ý tạo ra sự bình đẳng, tạo cơ hội cho các trường công lập, ngoài công lập được đầu tư phát triển, tiếp cận với các nguồn lực tốt về đất đai, thuế, học bổng cho sinh viên, nguồn giáo viên. Ở đây tôi nhấn mạnh tới bình đẳng nhưng không cào bằng. Trong đó những quy định thuộc thẩm quyền của Bộ, Bộ sẽ giải quyết ngay, vượt thẩm quyền sẽ có kiến nghị tới Chính phủ, các bộ, ngành để giải quyết” - Bộ trưởng nêu rõ.

Về mô hình các trường đại học không vì lợi nhuận, phi lợi nhuận, Bộ trưởng yêu cầu làm rõ và đề xuất cơ chế chính sách. Phối hợp chặt chẽ với các trường công lập và thảo luận công khai dân chủ, tránh trường hợp mô hình đưa ra chưa đảm bảo điều kiện về chất lượng dẫn tới tính bền vững không cao.

Trước mong mỏi của các trường về điều kiện được mở ngành theo hướng tự chủ hơn, Bộ trưởng nhấn mạnh: “Về cơ bản tôi nhất trí nhưng tự chủ mở ngành phải đảm bảo chất lượng. Bộ sẽ ban hành quy định theo hướng tạo sự thuận lợi cho các trường để các trường chủ động liên kết, chủ động mở ngành, chủ động sáng tạo. Như vậy sự tự chủ của các trường ngoài công lập sẽ đi được một bước rất dài”.

Về tài chính, Bộ đồng ý sớm thay đổi phương thức đầu tư. Tới đây sẽ thay đổi từ cấp phát ngân sách thường niên sang đặt hàng. Ngân sách sẽ cấp trên đầu sinh viên, sinh viên chọn trường nào ngân sách sẽ được chuyển về đó, không phân biệt trường công, trường tư.

Theo Bộ trưởng, dù cơ chế có tốt đến mấy mà các trường không tự thân đổi mới thì rất khó. Vì vậy, Bộ trưởng đề nghị các trường rà soát lại chiến lược, đề án phát triển trường 5, 10, 20 năm, trong rà soát ấy đối chiếu với cam kết và có kế hoạch đặt ra để thực hiện.

“Tới đây các vụ, cục và Thanh tra Bộ sẽ tiến hành thanh tra các trường đại học ngoài công lập, trường nào không đảm bảo cam kết sẽ có những hình thức để xử lý khác nhau như phải thu hẹp hoặc đóng cửa” - Bộ trưởng cho biết.

Đại diện các trường đại học ngoài công lập dành nhiều tâm huyết cho hội nghị

Khó khăn lớn nhất của các trường ngoài công lập là khâu tuyển sinh. Tuy nhiên theo Bộ trưởng, dù khó nhưng không thể không chú ý đến chất lượng, từ khâu tuyển sinh đến quá trình tổ chức đào tạo và điều kiện để sinh viên tốt nghiệp, trường đại học chỉ có chất lượng mới bền vững.

Bộ trưởng chỉ ra, lịch sử phát triển của một trường đại học phải dài hơi, chấp nhận những giai đoạn quy mô nhỏ, nếu chạy theo quy mô, số lượng mà không đảm bảo chất lượng rủi ro rất cao. Không có trường đại học nào tốt hết tất cả các ngành nên các trường nên lưu ý chọn một số ngành chủ chốt.

Bộ trưởng đề nghị các trường đại học ngoài công lập tập trung thực hiện hiệu quả các điểu kiện về đảm bảo chất lượng: cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, tài chính.

“Có ý kiến cho rằng trường đại học ở thành phố lấy đâu ra 50 ha đất, tôi cho rằng ý kiến này không sai nhưng chưa phù hợp. Một trường đại học nhất thiết phải có phòng thiết bị, có sân chơi, có khu vực phụ cận. Về lâu dài các trường phải tính toán để có cơ sở vật chất bền vững, không có đất trong nội đô thì đầu tư ở ngoại thành, không thể kéo dài tình trạng thuê mướn địa điểm manh mún như hiện nay” - Bộ trưởng nhấn mạnh.

Để có thể phát triển được lâu dài, Bộ trưởng lưu ý, các trường không nên dựa vào học phí của học sinh mà phải chú trọng đầu tư ban đầu. Nhiều trường đầu tư rất nhiều tiền của để tạo ra nền tảng ban đầu, tạo thương hiệu sau đó mới có nguồn thu.

Cuối cùng, Bộ trưởng đề cập đến vai trò kết nối: “Tôi cho rằng tới đây phải tăng cường kết nối, kết nối giữa các trường với các vụ, cục của bộ để cung cấp thông tin và trao đổi trực tiếp. Kết nối trong vấn đề truyền thông để dư luận xã hội hiểu hơn về những việc đã làm được, chưa làm được, những khó khăn, thuận lợi, nỗ lực của hệ thống các trường ngoài công lập. Có như thế mới mong có được sự công bằng công - tư trong chính cách nhìn nhận của xã hội”.