Vai trò của trường phổ thông dân tộc bán trú trong việc nâng cao chất lượng giáo dục bền vững ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi

Quá trình hình thành và phát triển của hệ thống trường PTDTBT

Ở miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi có nhiều đồng bào DTTS sinh sống, thường có địa hình phức tạp, việc đi lại khó khăn, cách trở; có một bộ phận học sinh ở vùng này đến trường học nhưng không thể trở về nhà trong ngày, phải ở lại trong trường hoặc trong nhà dân gần trường để theo học đủ các ngày trong tuần. Cuối tuần, học sinh mới về gia đình lấy lương thực, thực phẩm, chất đốt,…mang đến trường để nấu ăn tập trung do nhà trường quản lý hoặc tự nấu. Hình thức tổ chức trường lớp đặc trưng này đã có từ những năm 1960 của thế kỷ XX ở vùng miền núi phía Bắc của nước ta.

Xuất phát từ thực tiễn đó, ngày 02 tháng 8 năm 2010 Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường PTDTBT kèm theo Thông tư số 24/2010/TT-BGDĐT, theo đó các trường tiểu học, trung học cơ sở (THCS) và trường liên cấp tiểu học và THCS ở vùng có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn (KT-XH ĐBKK) đáp ứng đủ điều kiện theo quy định của Quy chế được chuyển đổi thành trường PTDTBT.

Từ khi có quy chế tổ chức và hoạt động, hệ thống trường PTDTBT phát triển nhanh cả về quy mô và số lượng, tính đến năm học 2016-2017 cả nước có 1.013 trường PTDTBT và khoảng 159.212 học sinh bán trú (HSBT).

Hoạt động đặc thù để nâng cao chất lượng giáo dục ở trường PTDTBT

Công tác tổ chức dạy và học ở trường PTDTBT luôn phải tiến hành đồng thời 2 nhiệm vụ: Nhiệm vụ dạy và học như các trường phổ thông có cùng cấp học theo quy định và nhiệm vụ thực hiện các hoạt động đặc thù.

Hệ thống các trường PTDTBT đều coi nhiệm vụ thực hiện các hoạt động đặc thù là giải pháp quan trọng để duy trì và nâng cao chất lượng giáo dục bền  ở vùng DTTS, MN; các nhiệm vụ này hiện nay được triển khai ở trường PTDTBT cơ bản như sau:

- Tổ chức ăn ở, sinh hoạt cho HSBT

Các trường PTDTBT đều tổ chức cho HSBT ăn, ở và sinh hoạt tập trung tại trường, một số ít trường do cơ sở vật chất còn hạn chế nên bố trí cho HSBT ở nhờ nhà dân ở xung quanh trường. Mọi hoạt động liên quan đến sinh hoạt của HSBT đều do nhà trường quản lý. Công tác tổ chức ăn ở, sinh hoạt cho HSBT đã được các nhà trường thực hiện theo các phương châm "ba tập trung" (nhà ở tập trung cho HSBT, ăn tập trung và quản lý tập trung); “sáu hơn ở nhà” (ăn ngon hơn, vui hơn, an toàn hơn, lao động tốt hơn, ở tốt hơn và học tập tốt hơn) và thực hiện “ba đủ ” cho HSBT (đủ ăn, đủ mặc, đủ sách vở).

Hoạt động trồng rau của học sinh trường Phổ thông dân tộc bán trú

Đổi mới phương pháp dạy học phù hợp với HSDTTS

Tổ chức dạy học phân hóa theo năng lực học sinh trên cơ sở chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình giáo dục phổ thông, tích cực đổi mới phương pháp dạy học phù hợp với HSDTTS là một nhiệm vụ quan trọng của trường PTDTBT giúp cho HSDTTS chủ động lĩnh hội kiến thức phù hợp với khả năng tư duy, chất lượng giáo dục từ đó được nâng lên cả về lượng và chất.

• Tổ chức các nội dung giáo dục đặc thù

Tổ chức các nội dung giáo dục đặc thù ở trường PTDTBT là hoạt động quan trọng để thu hút và tạo động cơ học tập đúng đắn cho HSDTTS; các hoạt động này đã góp phần vào việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa các DTTS; tạo sân chơi bổ ích cho học sinh, thúc đẩy học sinh thực hiện tốt công tác chuyên cần, khắc phục cơ bản được tình trạng HSDTTS bỏ học.

• Tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khoá

Tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa trong trường PTDTBT nhằm tăng cường công tác giáo dục tư tưởng chính trị, văn hoá truyền thống, kỹ năng sống...để thu hút HSDTTS vào các hoạt động có ích, từng bước thay đổi những tập tục, lối nghĩ, nếp sống lạc hậu.

• Tăng cường tiếng Việt  cho HSDTTS

Tăng cường tiếng Việt cho HSDTTD là nhiệm vụ chuyên môn đặc thù quan trọng ở trường PTDTBT hiện nay; đây được coi như là điều kiện cần và đủ  để nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng DTTS, MN.

Hiệu quả giáo dục của trường PTDTBT

Để nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng DTTS, MN ngoài việc đáp ứng tốt các yêu cầu bảo đảm việc dạy và học như các trường phổ thông bình thường còn phải giải quyết được một trong những vấn đề then chốt, cơ bản có tính đặc thù:

Một là: Đáp ứng được các điều kiện giáo dục phù hợp với thực tiễn vùng miền như: giải quyết được vấn đề khoảng cách từ nhà đến trường, tạo môi trường giáo dục phù hợp, đa văn hóa...

Hai là: Tạo được động lực học tập cho học sinh và tạo niềm tin tuyệt đối của đồng bào các DTTS vào thầy cô giáo và nhà trường để thu hút học sinh đến trường...

Hiện nay, hệ thống trường PTDTBT ở vùng DTTS, MN đã giải quyết được cơ bản các điều kiện cần và đủ nêu trên. Năm học vừa qua, số học sinh hoàn thành cấp học ở cấp Tiểu học chiếm 98.9%, cấp THCS 92%; số học sinh đạt thành tích từ cấp huyện trở lên chiếm 3% ở cả 2 cấp học; số trường đạt chuẩn Quốc gia ở cấp tiểu học chiếm 21%, THCS chiếm 9.5%. Kết quả này đã khẳng định chất lượng giáo dục của các trường PTDTBT ở vùng DTTS, MN đã đạt được nhiều tiến bộ rõ rệt, mặt bằng chất lượng có thể đặt ngang bằng với các trường ở vùng có điều kiện thuận lợi.

Hệ thống trường PTDTBT đã và đang làm thay đổi tích cực chất lượng giáo dục ở vùng DTTS, MN; sự phát triển nhanh về quy mô, số lượng và nâng cao chất lượng đã khẳng định được vai trò to lớn của hệ thống trường này trong việc huy động tối đa học sinh tiểu học và THCS trong độ tuổi tới trường, giảm tỷ lệ học sinh bỏ học, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; góp phần quan trọng vào việc củng cố và duy trì kết quả phổ cập giáo dục tiểu học, phổ cập giáo dục THCS; nâng cao dân trí và phát triển nguồn nhân lực ở vùng DTTS, MN.

Nguyễn Văn Hùng
 Vụ Giáo dục dân tộc – Bộ Giáo dục và Đào tạo