Một số định hướng nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục dân tộc thiểu số giai đoạn 2017-2020

A. Đặt vấn đề

Tại Khoản 3, Điều 61 Hiến pháp năm 2013 nêu rõ: “Nhà nước ưu tiên phát triển giáo dục ở miền núi, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn…”. Trong những năm qua, để phát triển nguồn nhân lực đối với đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm thông qua nhiều các Quyết định của Chính phủ, Nghị quyết của Quốc hội, trong đó có Quyết định số 449/QĐ-TTg ngày 12 tháng 3 năm 2013 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược công tác dân tộc đến năm 2020; Quyết định số 402/QĐ-TTg ngày 14 tháng 3 năm 2016 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án phát triển đội ngũ cán bộ, công chức người dân tộc thiểu số trong thời kỳ mới; Nghị quyết số 52/NQ-CP ngày 15 tháng 6 năm 2016 của Chính phủ về đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực các dân tộc thiểu số giai đoạn 2016 - 2020, định hướng đến năm 2030. Thực hiện các chủ trương của Đảng và Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo, ban hành và thực hiện có hiệu quả các chính sách ưu tiên đầu tư phát triển giáo dục và đào tạo vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Các chính sách đối với học sinh như: Chính sách hỗ trợ học tập cho trẻ mẫu giáo 3-5 tuổi; Chính sách học bổng đối với học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú và trường dự bị đại học; Chính sách hỗ trợ học tập cho học sinh bán trú cấp Tiểu học, THCS, học sinh cấp THPT là người dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn; Chính sách hỗ trợ học tập cho trẻ em, học sinh, sinh viên dân tộc thiểu số rất ít người; Chính sách miễn, giảm học phí; Chính sách trợ cấp xã hội; Chính sách ưu tiên trong cử tuyển; Chính sách dự bị đại học; Chính sách ưu tiên trong xét tuyển thẳng vào đại học, cao đẳng; Chính sách ưu tiên cộng điểm xét tuyển vào cao đẳng, đại học; Chính sách về học tiếng dân tộc thiểu số. Các chính sách đối với cán bộ, giáo viên, như: Chính sách đối với nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục công tác tại các trường chuyên biệt (trường phổ thông dân tộc nội trú, phổ thông dân tộc bán trú, dự bị đại học); Chính sách đối với nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục công tác tại vùng có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn; Chế độ phụ cấp cho giáo viên trực tiếp tham gia dạy lớp ghép.

Thực hiện hiệu quả các chính sách trên đã tạo cho mạng lưới trường lớp ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi được mở rộng, phát triển từ mầm non, phổ thông đến cao đẳng, đại học; các trung tâm giáo dục thường xuyên đã được thành lập ở các tỉnh và huyện; trung tâm học tập cộng đồng được thành lập ở hầu hết các xã, phường, tạo điều kiện cho đồng bào dân tộc thiểu số có cơ hội tiếp cận với các kiến thức văn hóa, khoa học, kỹ thuật. Hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú và trường dự bị đại học được củng cố và phát triển, từng bước hoàn thiện đáp ứng nhu cầu học tập cho học sinh vùng dân tộc thiểu số, miền núi; chất lượng giáo dục có sự chuyển biến, tiến bộ cả về chất lượng đại trà và chất lượng học sinh giỏi; tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THPT đạt tỷ lệ cao; học sinh trúng tuyển vào các trường đại học, cao đẳng ngày càng tăng qua mỗi năm, góp phần tạo nguồn nhân lực cho vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Các nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục công tác ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn dần được cải thiện đời sống vật chất và tinh thần, yên tâm công tác, tiếp tục cống hiến cho ngành.

B. Một số định hướng nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục dân tộc thiểu số, giai đoạn 2017 - 2010

1. Về quy hoạch, sắp xếp mạng lưới, quy mô trường lớp ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi

- Rà soát, củng cố, mở rộng các trường, khoa dự bị đại học, nâng cao chất lượng đào tạo hệ dự bị đại học cho học sinh dân tộc thiểu số để bảo đảm chất lượng đào tạo đại học người dân tộc thiểu số; tăng cường đầu tư các trường phổ thông dân tộc nội trú và các trường phổ thông dân tộc bán trú.

- Rà soát việc quy hoạch, sắp xếp mạng lưới, quy mô trường lớp ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Từ đó, đề xuất các giải pháp dồn điểm lẻ về trường chính đối với cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông một cách hợp lý, nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu học tập của học sinh; tập trung nguồn lực đầu tư, nâng cao hiệu quả nguồn ngân sách nhà nước; là cơ sở để hiện đại hóa trường học, lớp học, chuẩn hóa trường học vùng cao; nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; đồng thời là căn cứ để bố trí, sắp xếp, nâng cao hơn nữa hiệu quả sử dụng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên

- Nghiên cứu, xây dựng Đề án trường phổ thông dân tộc nội trú trọng điểm vùng nhằm đào tạo nguồn nhân lực là người dân tộc thiểu số có chất lượng cao đáp ứng yêu cầu cho sự phát triển kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng ở các vùng trọng điểm. Trường phổ thông dân tộc nội trú trọng điểm vùng sẽ là mô hình mẫu mực trong hệ thống các trường phổ thông dân tộc nội trú về quy mô, hình thức, chất lượng và hiệu quả đào tạo, là điểm sáng về hoạt động giáo dục, văn hóa, xã hội và là mô hình nhân rộng cho sự phát triển mạng lưới các trường phổ thông dân tộc nội trú trên toàn quốc giai đoạn 2020-2030.

2. Về chính sách đối với cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh

Tiếp tục rà soát, có nghiên cứu tổng thể về các chính sách hỗ trợ đối với cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh vùng dân tộc thiểu số, miền núi; hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng tích hợp nhằm khắc phục sự chồng chéo, chưa bao phủ hết đối tượng. Tăng cường công tác phối hợp giữa các bộ, ngành trong việc hoạch định các chính sách hỗ trợ cho giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đối với đồng bào dân tộc thiểu số để đảm bảo không chồng chéo và bỏ sót đối tượng.

3. Phát triển đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên người dân tộc thiểu số

Rà soát, đánh giá thực trạng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên người dân tộc thiểu số ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi (bao gồm các nội dung: số lượng, cơ cấu ở các môn học, chất lượng..). Từ đó, thấy được những ưu điểm, hạn chế và bất cập của đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên người dân tộc thiểu số ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp để  xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên người dân tộc thiểu số ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi đảm bảo đủ về số lượng, nâng cao chất lượng, có bản lĩnh chính trị vững vàng, có đủ kiến thức, kỹ năng về quản lý và chuyên môn nghiệp vụ, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.

4. Về quản lý giáo dục dân tộc

Nghiên cứu, xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu (bản đồ số hóa) về giáo dục dân tộc trên toàn quốc, thống nhất với hệ thống thông tin quản lý chung của Bộ và tạo môi trường làm việc điện tử rộng khắp giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo đến các cơ sở giáo dục có học sinh dân tộc thiểu số (từ sở Giáo dục và Đào tạo đến phòng Giáo dục và Đào tạo và đến từng trường học), làm cơ sở cho việc ứng dụng thông tin trong quản lý công tác giáo dục dân tộc; giúp cho công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và các cơ sở giáo dục có học sinh dân tộc thiểu số; đáp ứng yêu cầu cung cấp, trao đổi thông tin của các cơ quan quản lý, thúc đẩy sự phát triển giáo dục dân tộc.

Tóm lại: Trong xu thế phát triển và hội nhập, vùng dân tộc thiểu số, miền núi đang phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, trong đó có các thách thức không dễ vượt qua như nguồn nhân lực tại chỗ thiếu về số lượng, yếu về chất lượng, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương. Vì thế, việc định hướng nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục dân tộc nhằm phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực người dân tộc thiểu số cho các vùng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn là một trong những việc làm hết sức quan trọng vừa mang tính cấp bách vừa cho lâu dài.